Fan Fier


Rûnom libje lytsje barchjes bargjend har bestean. Sjochst se mei har bargewyfkes djoer út iten gean, om yn sneinske klean har fet te fretten! Dat songen de Beatles yn 1968 op de ûnferjitlike ‘wite’ dûbeld-lp. It fleurige klavesimbelbegeliedinkje fersoarge in beskaafde ûndertoan, dy’t yn skerp kontrast stie mei de gnoarjende bylûden op de eftergûn. It ôfseage slotakkoard fan in grut symfony-orkest makke it grapke folslein.

Dat mei dy barchjes de rike stjonkerds bedoeld waarden, dy’t gjin oar doel yn it libben hiene as woltier en konsumpsje, wie foar elts dy’t it nûmer hearde, sa helder as glês. As it der útsjocht as in baarch, as it docht as in baarch en as it gnoarret as in baarch, dan is it nei alle gedachten in baarch, sei Patterson.

Dy fergeliking fan minsken mei bisten komt fan âlds, sa fier as ik wit, yn alle kulturen foar. Yn de bibel (Mattheüs 8 : 32) wurdt ferteld dat duvels yn bargen krûpe, mei fan gefolgen dat de hiele keppel de mar yn draaft en fersûpt. Dat betsjut dat de evangeeljeskriuwer fan betinken wie dat bisten besiele wurde koene troch demoanen. Dat minsken metafoarysk oantsjut waarden as bargen komt yn de bibel neffens my net foar. Mar Johannes de Doper wiisde Jezus mei in fergeliking oan as it laam fan God (Johannes 1 : 29).

Ien fan de meast bekende stikken út de Odyssee is it ferhaal oer it ferbliuw fan Odysseus en syn mannen op it eilân Aia. Dêr wenne in tsjoenster mei de namme Kirke. Sy hie de macht om har fijannen yn bisten te feroarjen en sa slagge it har en tsjoen de helte fan Odysseus syn bemanning om ta bargen. Dat nim ik alteast oan, want yn it Gryksk stiet der: Se hiene no in bargekop, se makken bargelûden, se hiene bargehier en it stal fan bargen, mar harren ferstân feroare net en bleau krekt sa’t it wie. Patterson soe it yn grutte halen mei my iens wêze.

Wy kinne dat ferhaal ôfdwaan mei de simpele fêststelling dat minsken yn Homerus syn tiid noch gjin weet hiene fan de beheiningen dy’t de natoer ús opleit en it ferhaal beskôgen as wier bard. Sadwaande hat it barren gjin djippere betsjutting en is it ferwurden ta in aardich ferhaaltsje foar de lytse bern. Lykas in protte ferhalen út de wrâldliteratuer. Mar dat sil grif oarspronklik de bedoeling net west hawwe. Lykwols: hokker wierheid mooglik efter it ferhaal sit, lit him net maklik riede, om’t wy oars tinke as de  minsken yn Homerus syn tiid.

It soe wêze kinne dat dat fragmint yn wêzen giet oer de macht dy’t froulju oer manlju hawwe. Allinnich al troch har skientme kin frou in man folslein yn ‘e besnijing krije. Dat hâldt yn dat it ynstinkt fan de man it wint fan syn ferstân. De man is himsels op slach net mear de baas en wurdt foar syn gefoel behearske troch demoanen. It ûnderskie tusken de- en hormoanen is psychologysk net folle grutter as taalkundich. Dat is hjoed-de-dei net oars as yn de tiid fan de âlde Griken

It ferskil is dat ús westerske wrâld mear doel hat oer de spanning tusken tinken en fielen. Mar dat seit net dat der gjin kultueren mear binne, dy’t in folle djipper ûntsach hawwe foar de ferbjusterjende krêft fan it ûnbewuste as ús en dêr harren maatskippij op ynrjochtsje. Westerlingen besykje dy oerkrêft yn de stringen te hâlden troch foar alles dat wy ynstinktyf dogge in rasjonele ferklearring te sykjen. Dat is de wichtichste funksje fan it ferstân. It âlde biedwurd: ‘It ferstân foarop’ is laarjekoek. It ferstân komt altyd efteroan.

No soe it ferhaal fan Kirke en har bargen maklik liede kinne ta in stichtlik referaat oer boerka en nikaab, mar dat lit ik gewurde. It giet my no eefkes om de Beatles. Dat de lytse bargjes dêr’t sy in heale ieu ferlyn sa humoristysk oer songen, it foarteam wêze soe fan de rotsakken dy’t it ekonomyske wrâldsysteem op de râne fan de ôfgrûn brocht hawwe, en noch altyd bringe, wie yn 1968 net te foarsjen. Mar hiene de Beatles de Odyssee better lêzen, dan soene se sa myld net west hawwe. Want de grutte beursspekulanten litte har meast net liede troch it ferstân, mar troch harren bisteftige driuw nei nóch mear. En binne wy better?

Soms bin ik bang dat de duvels fan it begear yn ús allegearre krûpt binne en dat wy, krekt as de bargen yn Mattheüs, blynseachs de djipte yn drave om skylk meiinoarren helpleas te fersûpen.

Hylke Tromp


Fan ’t maityd bouden twa krieën heech yn in wylgebeam by ús efter hûs in nij nêst. Ik siet der geregeld nei te sjen en ik frege my ôf: hoe witte sokke fûgels hoe’t se dat hawwe moatte? Tja. Fan hwa hawwe de bijen leard hoe’t se dûnsje moatte om de oare bijen it paad nei in gaadlike blom te wizen? En hoe wit de skiere iel wêr’t de Saragossasee te finen is?

It andert op al dy fragen is maklik. Dat witte se net, dat seit it ynstinkt.
Okee. En hoe wurket dat ynstinkt dan? En hawwe minsken ek sa’n ynstinkt? Op dy fraach is it andert allike ienfâldich: dat kinne wy net witte, want it ynstinkt wurket bûten it witten om.

Sa wat troch prakkesearjend komst samar op de fraach hoe’t it ferstân yn de wrâld kaam. Tochten ús foarâlden fuortdaliks krekt sa as ús? Nee dus. Mar hoe dan? En hoe is dat tinken ea begûn? Kinne apen tinke?

Ja. Minskapen kinne wonder goed tinke. Se kinne helpmiddels meitsje en witte fan oarsaken en gefolgen. Sa moat it minsklik tinken dus ek ûntstien wêze. Oft apen betinke kinne dat eins alles in oarsaak hawwe moat, wit ik net en faaks is it op dat punt dat de evolúsje fan ús ferstân begûn is.

Mei de wet fan oarsaak en gefolch kin ien yn de takomst sjen. Dêrom is it om te oerlibjen fan grut belang safolle mooglik fan dy wetmatichheden te witten. Alles dat der bart, hat in oarsaak. En beskate oarsaken hawwe fêste gefolgen. Dat is it begjin fan de wittenskip.

Mar wat as de wittenskip op in protte fragen noch gjin andert hat?

Dan komst bygelyks yn de wrâld fan de âlde Griken. Dy wisten noch fan gjin luchtdrukferskillen en koene dus gjin oare oarsaak foar stoarmwyn betinke as in hegere macht, dy’t boppe it minsklik ferstân útgong. Dat wie de god Aeolus, dy’t de fjouwer winen bewarre yn in grot en losliet, as er yngripe woe yn it minsklik dwaan en litten. Fan him krige Odysseus in sek mei alle tsjinwinen, sadat er sûnder swierrichheden thús komme koe. Dat it lykwols net slagge, wie de skuld fan syn freonen: se wiene benijd wat der yn dy frjemde sek siet en makken him iepen.

Sa giet it gauris yn de Odyssee: as it mis kin, dan giet it mis. Dat is de wet fan Murphy. Mar dat koe Homeros noch net witte.

Dy’t him net hâldt oan de wetten dy’t de goaden ynsteld hawwe, moat de gefolgen as in straf ûndergean. En dat liicht der net om.

Ien fan de meast sprekkende foarbylden yn de Odyssee is it ferhaal oer it fee fan de sinnnegod Helios. Doe’t Odysseus en syn mannen tusken de Skilla en de Karibdis noch mar krekt de dea ûntkomme koene en deawurch op see omswalken, kamen se by it eilân Trinakria, dêr’t de god fan de sinne syn fee weidzje liet. Odysseus doarst net oan wal te gean om’t er troch de tsjoenster Kirke warskôge wie, mar de oaren wisten him te bepraten en beswarden him dat se fan it kostike fee ôfbliuwe soene. Mar al gau rekke harren iten op en doe’t Odysseus eefkes op ûndersyk út wie, wist Eurylochos de oaren dúdlik te meitsjen dat se de kar hiene tusken twa kwaeën: no omkomme fan ‘e honger, wylst der iten genôch wie, of skylk straft wurde troch Helios, dy’t se faaks mei djoere beloften foarearst wol eefkes paaie koene.

Doe’t Odysseus weromkaam, wie it te let: de mannen hiene in pear fan de fetste bollen slachte. De gefolgen wiene jammerdearlik. It skip wie noch net wer op see, oft de razende goaden namen wraak. De hiele bemanning kaam om yn in alderôfgryslikst needwaar. Allinnich Odysseus koe it libben rêde.

Hjoed-de-dei hat it rasjonalisme de goaden foargoed ferballe nei mearkeslân. Eat dêr’t men mei de pet net by kin, kin net wier wêze. Of it is tafal. Krekt as soene wy alles dat der bart, begripe kinne.

It ferhaal fan Helios syn fee is net allinnich mar in klassike mythe. It lit noch altyd sjen dat tinken dat rjochte is op it daliks befredigjen fan ferletten, it meast wint fan it rekkenjen mei de gefolgen yn de takomst.

Krekt as de maten fan Odysseus brûke wy de wrâld leafst om der sa gau as it kin sa folle mooglik fan te profitearjen. ‘Apres nous le déluge’, sei Madame de Pompadour. En wy: ‘Skylk skyt der wol wer in fûgeltsje dat no noch gjin kont hat’.

En ûnderwilens helpt ús generaasje de wrâld nei gychem. Wollens en wittens.

Wy libje net mear yn de wrâld fan de âlde Griken, want wy tinke oars. Mar likegoed soe it in goed ding wêze as wy wat mear respekt krigen foar de ûnmjitlike djipte fan it wrâldmystearje en ús wat minder liede lieten troch it ynstinkt.

Hylke Tromp


Earlik is earlik: guon ideeën binne gewoan te moai om wier te wêzen. Mar dêrom is it noch net maklik om se los te litten. Men moat se stikem koesterje en der fierders mei nimmen oer prate. En dochs koe ik it net litte. Doe’t wy de ôfrûne wiken op Kreta wiene, hie ik it sankje oer dy hertstochtlike leafde op it geheime strân op in papierke skreaun en yn ‘e beurs dien. Sadree’t ik de kâns seach, liet ik it de wurden lêze oan Griken dy’t ik koe, mei de fraach oft se it liet wolris songen heard hiene. De measten hiene it wolris heard en se wisten ek dat it in liet fan Theodorakis wie. Mar as ik frege hokker namme yn it sân skreaun wie, koene se my dat net fertelle. Net ien. Dêr gong myn dream.
Op in middei kaam ik mei myn briefke oensetten by Gianna. Se siet efter de kassa yn it winkeltsje fan har heit en har omke, fan wa’t wy ús fakânsje-appartemint al jierren hiere, en se hie it wol eefkes oan tiid. Op dat stuit wie der net ien yn de saak.
Se koe it sankje wol, mar nei’t se der in skoftsje earnstich oer neitocht hie, joech se my de tekst werom mei de opmerking dat se bang wie, dat ik dy namme nea te witten komme soe. Hy wie ommers ferwiske mei de wyn, stie der. Ik wie in bytsje rekke en sei dat ik dat sels ek wol lêzen hie. En doe koe ik it net litte. ‘Ik tink dat se it wurd foar frijheid yn it sân skreaun hiene ‘ sei ik, ‘eleftería’. Se seach my ferwûndere oan en doe sei se: ‘Dêr soest bêst wolris gelyk oan hawwe kinne’. Ik moast it Michalis, de broer fan har heit, mar ris freegje, dy wist in protte oer Theodorakis, sei se. En oars faaks har heit sels.
Jûns let, it wie al fier oer tsienen, rûn ik wer nei de winkel. Ik trof it: der wiene gjin klanten mear en de beide bruorren sieten yn in hoekje noch eefkes rêstich de dei oer te eidzjen. Notis, de heit fan Gianna en de âldste fan de twa, woe wol eefkes nei myn liettekst sjen en krige it papierke fan my oan. Nei’t er it lêzen hie, joech er it my werom. En doe sei er: ‘Eleftería’. Ik koe myn earen hast net leauwe. Fan alle Grykske wurden dy’t er betinke kind hie, kaam útrekkene it wurd út syn mûle dat ik op in jûn efter myn kompjûter yn Reduzum betocht hie. Ik wist neat betters as him de hân te jaan en te betankjen.
Doe’t syn jongere broer dêrnei de namme net daliks betinke koe, rekken se ferheftich yn petear. De útkomst wie dat it harren fernuvere dat in bûtelanner by steat west hie it mystearje op te lossen. Ik winske beiden goenacht en sette foldien wer nei hûs.
Mar hielendal tefreden wie ik net. Ik wie der wol wis fan dat Gianna net mei har heit praat hie, mar it koe fansels ek klearebare tafal west hawwe dat Notis itselde tocht as my.

Oare deis gongen wy te swimmen en nei ôfrin bestelden wy in middeishapke yn Apneia, ús favorite taverna oan it strân. Wy komme der graach om’t it iten dêr lekker is en de eigner ús temjitte komt mei in soarte fan iroanyske freonlikens dy’t ús mear Ingelsk taliket as Gryksk. Om syn âldens en om syn foarkommen achte ik it net ûnmooglik dat er weet hie fan de reboelje yn Athene doe’t Papadopoulos it noch foar it sizzen hie. Boppedat heart men op syn terras net de wenstige Grykske folksmuzyk, mar Bob Dylan en de Beatles.

Hy krige it stikje papier fan my oan, lies it eefkes troch en frege wat de titel wie. Fansels, dat hie ik sels betinke moatten, mar it liet wie op gewoan You Tube te finen as ik de earste rigel yntypte. Ik hie wolris in Gryksk wurd sjoen dat mooglik de titel wie, mar doe’t ik de betsjutting opsocht hie, begrypte ik net wat dy mei it liet fan dwaan hie.
Ik bekende dat ik de titel fergetten wie. ‘Mar it wie gjin namme, dêr bin ik wis fan’, sei ik der efteroan. De freonlike Gryk ferdwûn mei it briefke om ús bestelling troch te jaan en in healmingel wite wyn te heljen. Doe’t er werom kaam, lange er my de tekst wer oer en sei dat de titel fan it liet άρνηση (arnisi) wie, dat is Gryksk foar: wegering. De namme yn it sân moast Eleftería west hawwe. Ik betanke him foar de muoite, mar ik wie noch net fan him ôf. Hy sei dat er eefkes op de kompjûter neisjen woe of’t er it by de rjochte ein hân hie.
Wy sieten al te iten doe’t er weromkaam mei in lyts kolleezje oer myn sankje. De tekst wie skreaun troch in freon fan Theodorakis, Grigoris Bithikotsis.. Doe’t de junta him ferbean hie langer syn revolusjonêre lietteksten te skriuwen, hie er sward dat er it wurd ‘frijheid’ nea wer brûke soe, salang’t de kolonels oan de macht wiene. Dat sadwaande de titel. Der wie noch folle mear oer de ferneamde artyst op it ynternet te finen, mar dat hie ús gasthear op dit stuit net oan tiid. Hawar: ik wie al lang bliid mei dit ferhaal.
Dochs wie it noch net alhiel út. Doe’t wy in pear dagen letter op in middei by  it ythûs Tatso Mundo lâns rûnen, kaam de frou fan de eigner nei bûten om eefkes in praatsje te meitsjen. Oft ik noch in nij sankje koe. Ik song foar har it twadde kûplet fan it strânliet, sa goed en sa kwea, en ik stelde har noch mar wer ris de fraach. Hokker namme stie dêr yn it sân? Se luts oan it skouder. ‘Maria?’ of oars: Elleni?’
‘Eleftería’, sei ik.
Se reagearre net., mar seach in oare kant ut en mompele: ‘Ελευθερία ή Θάνατος’.
Se tocht dat ik it net ferstean koe, it wie dúdlik net foar my bedoeld.
Mar ik ferstie it wol.
Frijdom of de dea, sei se.
Takomme jier wol ik wer nei Kreta.
Hylke Tromp

Yn it foarige stikje hie ik it oer de fraach hokker namme it fereale pearke dy simmermiddeis yn it sân skreaun hie. Earlik sein tocht ik dat it de namme wie fan it famke dat se faaks letter krije soene, mar dat doarst ik net op te skriuwen. It koe ommers likegoed in jonkje wurde. Tafallich fûn ik yn in Gryksk lieteboekje foar bern in oar sankje. It is tige bekend yn Grikelân en de tekst spruts my daliks oan. Yn in pear rigels wurdt ferteld dat de âlde idealen ferdwûn binne. Op harren plak kamen no de útferkeap (ik soe der tink in meubelboulevard fan makke hawwe), it fuotbal en alles wat dêrmei anneks is hjoed-de-dei. It sankje hyt Ο δρόμος (O dhrómos), it is op You Tube maklik te finen. Hjir komt de oersetting dy’t ik der fan makke haw:

De Dyk

De dyk hie syn eigen ferhaal
dat hie ien op ‘e muorre ferve
it wie mar ien wurd: Frijheid
letter seine se dat it it wurk wie fan bern.

Doe ferrûn de tiid en it ferhaal
ferdwûn samar út it hert
op de muorre stie: lêste kâns
hjir te keap: allerhanne guod.

Alle sneinen moarns al ier yn it kafee
letter fuotbal, gokken, slaanderij.
De dyk hie syn eigen ferhaal
mar se seine dat it it wurk fan bern wie.

En doe wist ik it: dat wurd yn it sân wie net de namme fan it berntsje dat der komme soe, it wie it Grykske wurd foar frijheid: Ελευθερία (eleftería). Blykber wie dat wurd yn Grikelân in skoft taboe. Yn it sankje oer de dyk wurdt sein dat de bern it skreaun hiene. In ferlechje fansels. Dy’t it dien hiene, doarsten der net foar út te kommen.

Yn de tiid fan it kolonelsrezjym skandearren opstannige studinten yn Grikelân trije wurden om de plysje te narjen. Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία (Psomí, Pedía, Eleftería). Dat betsjut: Bôle, Underwiis, Frijdom. Koarter kin it universele manifest foar de rjochten fan de minsk net gearfetten wurde. En dat wie genôch om de kat yn de gerdinen te jeien. It docht tinken oan it treiterich hantsjeklappen fan de Provo’s by ús yn dyselde tiid: Dit is het begin, dit is ’t begin, klap-klap. Dat wie yn Amsterdam oanlieding ta wylde sjarzjes mei hynders en triengas. Yn Athene gong it der noch folle rûger omwei. Demonstranten waarden foar de fûst wei oppakt en foar ûnbepaalde tiid fêstset.

Dat it wurd foar frijheid foar de Griken, dy’t in wrede skiednis hawwe, sa wichtich is, docht ek bliken út it refrein fan harren folksliet, dat krekt as it Wilhelmus it ferhaal is fan in frijheidsheld út de eigen skiednis. It Wilhelmus is mei syn 15 kûpletten ien fan de langste nasjonale hymnes fan de wrâld, mar de Griken hawwe it absolute rekôr: harren folksliet hat 158 kûpletten.

Krekt as ús sjonge se lykwols mar twa. It refrein is: χαίρε, ω χαίρε, Ελευθεριά!
En dat betsjut: heil, o heil, frijheid.

Dat ropt by my in passaazje op út Douwe Tamminga syn Ballade fan de ridderslach, dêr’t de slach by Warns yn besongen wurdt: ‘Frijdom, of yn de frijdom stjerre: dat is wat Fryslân oer him hat’. En it grutske biedwurd ‘Leaver dea as slaaf’, dat itselde barren betinkt, jout ek utering oan dat hystoaryske stribjen nei ûnôfhinklikens.

Soks bringt dat jin maklik yn de ferlieding om te mienen dat Friezen en Griken itselde oanberne ferlet hawwe om frij te wêzen. Dat liket my in fersin. Ik bin der wol wis fan dat dy rop om frijdom foar Griken in hiel oare betsjutting hie as foar ús. Mar it boadskip fan it Grykske sankje oer de dyk wol ik graach ûnderskriuwe: it paad nei de folsleine frijheid rint rûnom op itselde út.

Hylke Tromp


Ien fan de earste dingen dy’t ik die, doe’t ik it gymnasiumdiploma helle hie, wie mijn Gryksk glossarium ferskuorre. De mear as trijetûzen wurdsjes dy’t my in jier lang fjouwer kear yn ‘e wike de moarns tusken seis en sân oere pleage hiene, haw ik side foar side fersnipele en yn de papierkoer smiten. Ik hate it boekje, dat troch ús om syn kleur De Rooie Beul neamd waard. Gjin niget. Om slagje te kinnen moast ik as bêta-learling op it eksamen foar ien fan de beide klassike talen minstens in 6 helje. Yn beide wie ik – om earlik te wêzen – poermin, mar ik hie gokt op it Gryksk. Doe’t ik de siferlist krige, seach ik dat ik mei al myn gewrot noch krekt in 4 helle hie. Foar Latyn hie ik dêrfoaroer in rojale foldwaande. Poer gelok, want dêr hie ik de helte minder oan dien. Mar ik wie slagge. Nea wer Gryksk! Fuort mei dy rottaal!

Foar it eksamen moasten wy yn dy tiid in stik fan Homerus oersette kinne sûnder wurdboek derby. Oare Grykske skriuwers kamen net yn de beneaming. Sadwaande haw ik my mear as twa jier yn de Ilias en de Odyssee ferdjipje moatten. Wurd foar wurd pluze ik de âlde ferhalen út de klassike heksameters, mar wat der foar it ljocht kaam, boeide my net in sprút. It wie nea ferbjusterjend, filosofysk, romantysk of koartswilich. It wie goed of fout. Mear net.

De djipte fan de Grykske heldedichten is my dus ûntgien. Djipte stiet foar alles dat gjin wurd hoecht te hawwen. Dat is wat ferteller en harker mien hawwe, de grûn dêr’t alle begryp yn ferankere is. No’t ik âlder bin, soe ik stommegraach witte wolle, hoe’t de âlde Griken nei dy ferhalen harke hawwe. Mar dat is folslein ûnmooglik. Net om’t ik de taal ferleard bin, mar om’t ik libje yn in oare wrâld en yn in oare tiid.
Want al soe ik de fersen fan Homerus flot oersette kinne en boppedat fan betinken wêze dat se gjin inkeld geheim mear foar my hiene, ik soe net hearre kinne mei de earen fan de minsken dêr’t se foar skreaun binne.

Wat ik sizze wol, lit him faaks better dúdlik meitsje troch de muzyk as foarbyld te nimmen. De hjoeddeiske praktyk fan de autentike útfiering stribbet dernei Bach syn noaten hearre te litten sa as dy klonken hawwe yn dy syn tiid. Sadwaande kinne wy krekt sa nei dy muzyk hearre as de tiidgenoaten fan de komponist. En dus wurde de oarspronklike klavierstikken net mear spile op in piano, want dat ynstrumint bestie doe noch net, mar op in klavesimbel. Lykwols: foar ús is in klavesimbel in hiel oar ynstrumint as foar ien dy’t nea in konsertfleugel heard hat. Dêr hat it âldwrydske meubel de spotske bynamme ‘spikerbak’ oan te tankjen.

Of, om in sterker foarbyld te neamen: Bach liet de alt-partij yn de Mattheüs sjonge troch in man. Dat wie doe gewoan, mar de grize giet my noch hyltyd oer de grauwe as de oandwaanlijke aria Erbarme dich, net songen wurdt troch in frou, mar troch in counter-tenor.

Likegoed miene wy dat wy de djipte, hoe dan ek, noch hyltyd ûndergean kinne sa’t Bach dy yn syn wurk ta klinken brocht.

Dat is in fersin.
De ûnmooglikheid om de oarspronklike betsjutting te befiemen fan keunstwurken út it ferline, wol ik ferdúdlikje mei myn konfrontaasje mei in tweintichste-ieuske skilder, Mark Rothko. Fan dy syn wurk wurdt sein dat it stal jout oan in djippe mystike ûnderfining. Ik bin der wis fan dat it wier is, mar ik sjoch it net. Ik fiel it net. De heimsinnich opljochtsjende kleurefjilden reitsje my net en dat bringt my it wanhopige besef by dat ik sjende blyn bin en gefoelleas as it giet om wichtige keunst-foarmen. Dat ik staf bin foar alles dat rekket oan de siele. Ik wit dat minsken stiene te skriemen by Rothko syn wurk. Te’n djipsten rekke troch…

Ja, troch wat? Dat wit ik net. Ik fiel de djipte net.

Mark Rothko: Nr 6 Violet, Green and Red Dat pleatst my foar in pynlike paradoks: ik sjoch alles dat Ferkocht foar 184.000.000 euro der is en tagelyk sjoch ik in protte net.

Ik tink dat itselde jildt foar de ferhalen fan Homerus. Wy kinne se lêze, mar de oarspronklike emoasje fiele wy net. Dêrom is it takomme jier sa nijsgjirrich om te sjen hokker djipte Peter Sybenga op ‘en nij yn dy ferhalen oanbrocht hat.

Hylke Tromp


Yn Snits rûkten eartiids alle drogisterijen lekker. Meast nei medisiale krûden en sjippe. Allinnich de drogisterij fan ús heit net. Dy rûkte nearne nei. Doe’t ik ús heit frege wêrom’t dat sa wie, learde er my dat minsken harren eigen rook net rûke kinne. Dy is gewoan. En sa is it mei alles. Wat gewoan is, falt net op. Dat jildt foar minsken likegoed as foar drogisterijen. Meast fine wy folken dy’t oars binne as ús primityf. Se komme net mei ús oerien en dus doge se yn dy sin net. Se hawwe noch wat yn te heljen. Mar hiel inkeld komt it foar dat in oare kultuer ús foar in riedsel set dat wy net oplosse kinne. Earst dan docht bliken dat wy blyn binne oan ien each. Wy sjogge gjin djipte.

Sa bedarre ik surfend op it ynternet okkerdeis by in âld swart-wytfilmke fan de Grykske sjongeres Maria Farantouri. Se song in liet fan MikisTheodorakis. It wie Nederlânsk ûndertitele. Ik lies:

Op het verborgen strand
wit als een duif
hadden we ’s middags dorst
maar het water was brak.

Op het gouden (blonde) strand
schreven we haar naam,
mooi dat de zeebries blies,
’t geschrift werd gewist.

Met wat een hart, met welke adem
wat een verlangen en welke passie
namen we ons leven – fout
we kwamen in een ander leven terecht.

 

It wie in oandwaanlik liet en ik wie al fuort yn de besnijing fan it waarme lûd fan de sjongeres. Har altstim die my tinken oan dy fan Kathleen Ferrier. It foel my op dat Farantouri it liet sittend brocht. Dat brocht it foar myn gefoel noch tichterby. Letter lies ik dat se berne wie yn in folksbuert yn Athene en as twa-jierrich famke yn in sanatorium ûnderbrocht waard om’t se berneferlamming hie. Yn 1963, se wie doe 16 jier, wie Theodorakis by in optreden fan it koar dêr’t se yn song. Hy hearde hoe’t se syn liet Καημός (fertriet) fertolke en wie djip rekke. Nei ôfrin spruts er har oan en sei dat se berne wie om syn lieten te sjongen. ‘Dat wit ik,’ sei Maria. Noch dyselde simmer waard se opnommen yn de groep fan de revolusjonêre artyst.

Doe’t de kolonels yn 1967 de macht yn Grikelân oernamen, waard de muzyk fan Theodorakis daliks ferbean. Hy koe ûnderdûke, mar waard nei fjouwer moanne oppakt en opsletten yn in konsintraasjekamp. Maria Farantouri koe ûntkomme om’t Theodorakis har warskôge  hie mei in berjochtsje dat er noch gau op it papier fan in pakje kaugom koattele hie. Se flechte nei Parys. Dêr song se de lieten dy’t Theodorakis har út it kamp stikem tastjoerde.

Al dy ynformaasje is samar op it ynternet te finen. Mar ik koe der mei gjin mooglikheid achter komme wat it liet dat my sa trof, werklik te sizzen hat. Wêr giet it eins oer? Ik kin my yntinke wer’t de passy dy twa minsken op it geheime stikje simmerstrân ta brocht hat, mar wat wie der mis mei? En wêrom wie it mar moai dat de namme dy’t se yn it sân skreaun hiene, ferwiske mei de wyn?

En wat wie dy namme?

Dat bliuwt foar my in mystearje en dat wylst ik op oare You-tubefilmkes fan it liet sjen koe dat it Grykske publyk de wurden manmachtich meisong. Se sjonge hertstochtlik oer dingen dêr’t ik gjin weet fan haw.

No fyn ik it net sa slim dat wy in oare kultuer net begripe kinne. It is folle slimmer as wy dy ferkeard begripe.
Want dat hawwe wy sels net troch.

Hylke Tromp


Samar op ‘e dolle roes troch de binnelannen fan Kreta stuiten wy op in boardsje mei it opskrift: Acropolis of Ancient Gortyn. In giele pylk wiisde wêr’t wy sjen moasten.

De tiid hie de toeristyske oanwizing gjin goed dien en fan dy Acropolis sels wie neat mear oer as in rûge hichte mei wat stienbulten. Dochs riisde foar myn eagen daliks it byld op fan it ferneamde Parthenon yn Athene. Gjin niget: doe’t wy in nije skoalle krigen en alles dat net mei ferhuze, ûnder de learlingen omparte waard, mocht ik as jonge gymnasiast de grutte swart-wytplaat mei de oerbliuwsels fan de nâle fan ús kultuer mei nei hûs nimme. It strange front fan dy klassike timpel mei syn acht Doryske pilaren sit noch skerp yn myn ûnthâld.

De dichter Adwaita hat it beskreaun as een blank Snaarinstrument, dat door zijn zuilen, rank, De wereldlucht tot aan de horizon Maakte tot één akkoord van marm’ren klank.

Prachtich fansels, mar fuortdaliks skeat my troch de holle dat dy saneamde acropolis fan Gortyn grif in stik minder bombidich west hie.

It is altyd slim jin yn te byldzjen hoe’t in bouwurk dêr’t net mear as in pear brokkelige muorren fan oerbleaun binne, der yn werklikheid útsjoen hat.

De stienrike Ingelske argeolooch Arthur Evans hat yn Knossos op Kreta it paleis fan kening Minos, dêr’t noch hiel wat fan oerbleaun wie, nei syn eigen ideeën restaurearre. Nei alle gedachten  mei de kleurrike skilderingen fan Alma Tadema noch farsk yn ‘e holle.

Foar it toeristefolk in net te missen atraksje, mar doe’t wy in pear jier ferlyn yn Knossos wiene, binne we teloarsteld fuortrûn. Yn ús eagen wie it klearebare kitsch.

Sadree’t wy wer thús wiene, haw ik ynformaasje oer Gortyn opsocht. Ik lies dat yn dy ferlittene oarde eartiids sa’n trijehûndertûzen minsken wenne hawwe. Yn de earste ieuwen fan ús jiertelling wie hjir it wichtichste machtssintrum fan Kreta festige.

It paadsje dat ús nei de foet fan de hichte brocht, wie faaks it lêste oerbliuwsel fan in hearwei dy’t doedestiids alle dagen brûkt waard troch hûnderten fan minsken. Karavanen fan keaplju, kloften Romeinske soldaten, reizigers, loksikers, en alle dagen boeren mei karfollen iten foar it stedsfolk.

Wy kinne ús der net in foarstelling fan meitsje. Wy sjogge it ferline net, mar de bylden dy’t ús troch tal fan massafilms dy’t yn de âldheid spylje, ynprinte binne.

Dan soe men better de boeken lêze kinne dy’t skreaun binne troch de minsken dy’t sels libben yn dy tiid. Mar it is likegoed in yllúzje te mienen dat it byld dat dy ferhalen oproppe, oerienkomt mei de wrâld fan doe. It is mar wat wy der fan meitsje.

En dat hinget op syn bar wer mei ôf fan de tiid dêr’t wy yn libje. Dêrom hie Louis Paul Boon gelyk doe’t er skreau: over al het geschrevene daalt het stof der tijden neer, en ik peins daarom dat het goed is als er om de 10 jaar een andere een kruis trekt over al die oude dingen, en de wereld-van-vandaag opnieuw uitspreekt met andere woorden.

En dat is wat wy hjir yn Reduzum 2018 oan Fryslân en inoarren fertoane wolle: it wrâldbekende ferhaal oer de thúsreis fan de Grykske held Odysseus, sjoen troch de eagen fan hjoed.

Ik sil der alle moannen in stikje oer skriuwe,

 

Hylke Tromp